Zaginiona armia bogów: Niezwykłe odkrycie Terakotowej Armii Cypru w Agia Eirini

Na północno-zachodnim wybrzeżu Cypru, w pozornie spokojnej wiosce Agia Eirini, archeolodzy natrafili na znalezisko, które przedefiniowało wiedzę o religijności i sztuce starożytnego Wschodniego Śródziemnomorza. Terakotowa Armia sprzed 2500 lat to nie tylko arcydzieło rzeźbiarskie, ale i zapomniana opowieść o wierzeniach, handlu i tożsamości kulturowej tej wyspy na skrzyżowaniu cywilizacji.

Agia Eirini: tam, gdzie czas stanął w miejscu

W malowniczej zatoce Morphou, na terytorium dziś kontrolowanym przez nieuznawaną międzynarodowo Turecką Republikę Cypru Północnego, leży Agia Eirini – dziś znana jako Akdeniz. W 1929 roku to właśnie tutaj, zaledwie pół metra pod ziemią, szwedzcy archeolodzy pod kierownictwem Einara Gjerstada natrafili na coś, co przez wieki pozostawało skryte przed światem – ponad 2000 terakotowych figur z VII–VI wieku p.n.e., ustawionych w półkolistym szyku jak armia gotowa do rytuału.

Dzięki przypadkowi – interwencji lokalnego duchownego Papa Prokopiosa – odkrycie przerodziło się w jedną z najważniejszych ekspedycji archeologicznych XX wieku. Okazało się, że figurki nie były porzuconymi dekoracjami, lecz częścią sanktuarium używanego przez niemal siedemset lat, od późnej epoki brązu po czasy archaicznego Cypru.

Rzeźbiona teologia: sztuka w służbie sacrum

Terakotowe figury Agia Eirini przedstawiają nie tylko ludzi – kapłanów, wojowników, muzyków – lecz również zwierzęta, bóstwa i byki, a także mityczne stworzenia. Część z nich naturalnej wielkości, inne mniejsze, wykonane z niezwykłą precyzją i estetyczną dyscypliną. Ich stylistyka zdradza wpływy różnych kultur: od fenickich, przez asyryjskie, aż po minojskie.

Wojownicy z rogami na hełmach i muskularnymi sylwetkami przywodzą na myśl asyryjskich strażników pałacowych, podczas gdy posągi młodzieńców o sztywnych postawach i migdałowych oczach przypominają greckich kouroi. Kapłani z byczymi głowami oraz naczynia z motywami mitologicznymi wprost cytują język plastyczny cywilizacji egejskich.

To nie tylko artystyczna mozaika – to dowód na to, jak dynamicznym i otwartym religijnie obszarem był starożytny Cypr.

Rytuał i ofiara: życie religijne Agia Eirini

Znaleziska wskazują, że sanktuarium poświęcone było bóstwu płodności – jego kult prawdopodobnie obejmował rytualne ofiary zwierzęce, czego dowodzą warstwy popiołu i zwęglone szczątki odkryte przy ołtarzach. Znalezione instrumenty muzyczne – tamburyny i flety – świadczą o znaczeniu rytmicznej muzyki w obrzędach.

Obecność świętych ogrodzeń dla drzew wskazuje na kontynuację tradycji minojskich świętych gajów, a betyle – kamienie-amuletowe symbole boskości – pokazują, że czczono tu nie tylko antropomorficzne bóstwa, lecz także siły przyrody. Wraz z biegiem czasu zmieniała się też ikonografia – coraz częściej pojawiali się wojownicy i mityczne stworzenia, co mogło odzwierciedlać wzrost znaczenia militarnego aspektu religii.

Od pól uprawnych do muzealnych sal

W 1931 roku część figur została przewieziona do Sztokholmu, gdzie dziś stanowią perłę zbiorów Medelhavsmuseet. Reszta kolekcji znajduje się w Muzeum Cypryjskim w Nikozji. Ich rozdzielenie odzwierciedla historię samego Cypru – wyspy rozdartej między Wschodem a Zachodem, między pamięcią a teraźniejszością.

Mimo że tożsamość centralnego bóstwa sanktuarium pozostaje tajemnicą, Agia Eirini daje nam bezcenny wgląd w duchowość starożytnych Cypryjczyków. To opowieść o nieprzemijającej mocy sztuki i religii, które przetrwały tysiąclecia pod warstwami kurzu, zapomnienia i historii.

źródło: Arkeonews

Medelhavsmuseet (Muzeum Starożytności Śródziemnomorskich i Bliskowschodnich, Sztokholm) Archiwum online: Kolekcja cyfrowa Medelhavsmuseet Szwedzka wyprawa na Cypr: znaleziska i wyniki wykopalisk na Cyprze 1927–1931, tom 1 (1934) Szwedzka wyprawa na Cypr: znaleziska i wyniki wykopalisk na Cyprze 1927–1931, tom 2 (1935) Szwedzka wyprawa na Cypr: znaleziska i wyniki wykopalisk na Cyprze 1927–1931, tom 3 (1937)

fot. Terakotowe posągi Agia Eirini w Medelhavsmuseet w Sztokholmie. Źródło: Margareta Sjöblom / domena publiczna