Najstarszy kamień runiczny świata odkryty w Norwegii

W Norwegii, na cmentarzysku w Svingerud, dokonano jednego z najważniejszych odkryć archeologicznych ostatnich lat. Badacze natrafili tam na fragmenty kamienia runicznego, który, według najnowszych badań, może być najstarszym znanym przykładem pisma runicznego na świecie. Odkrycie to rzuca nowe światło na genezę i zastosowanie run w kulturze skandynawskiej, przesuwając dotychczasowe granice naszej wiedzy o wczesnym piśmie germańskim.

Latem 2021 roku zespół archeologów z Uniwersytetu w Oslo prowadził badania na cmentarzysku Svingerud, położonym w pobliżu jeziora Tyrifjorden. Miejsce to było używane przez starożytnych Skandynawów na przełomie er i kryło w sobie wiele tajemnic. Podczas prac wykopaliskowych natrafiono na kilka fragmentów piaskowca z wyrytymi na nich znakami runicznymi. Ich rozmiar, styl i kontekst, w jakim zostały znalezione, wskazują na ich niezwykłe znaczenie.

Dzięki metodzie datowania radiowęglowego, badacze ustalili, że fragmenty pochodzą z okresu między 50 p.n.e. a 275 n.e. Oznacza to, że mamy do czynienia z najstarszym znanym kamieniem runicznym, który wyprzedza o kilka stuleci inne skandynawskie inskrypcje runiczne.

Główny fragment, nazwany Svingerudsteinen, to blok brunatnego piaskowca o wymiarach 31 na 32 centymetry. Na jego powierzchni zachowało się kilka inskrypcji, przy czym najbardziej czytelna składa się z ośmiu znaków, które transliteruje się jako "idiberug".

Interpretacja tego napisu nie jest jednoznaczna. Niektórzy badacze sugerują, że może odnosić się do imienia żeńskiego "Idibera" lub nazwy rodowej "Idiberung". Inna hipoteza wskazuje, że inskrypcja mogła pełnić funkcję dedykacji: "dla Idibery". Jeśli ta interpretacja okaże się słuszna, będzie to jedna z pierwszych znanych inskrypcji upamiętniających konkretną osobę w tradycji runicznej.

Kamienie runiczne były w Skandynawii szeroko stosowane od III wieku n.e., ale dotychczasowe badania sugerowały, że w pierwszych wiekach naszej ery pismo runiczne było stosowane głównie na przedmiotach codziennego użytku, takich jak broń czy biżuteria. Odkrycie Svingerudsteinen sugeruje, że już na początku naszej ery runy były wykorzystywane w celach ceremonialnych i upamiętniających.

Co istotne, fragmenty kamienia zostały znalezione w oddzielnych grobach. Oznacza to, że pierwotny duży kamień runiczny mógł zostać celowo rozłożony i ponownie wykorzystany w kolejnych pochówkach. Być może symbolizował on przejście między życiem a śmiercią, był formą rytualnego łączenia przodków z ich potomkami lub pełnił funkcję ochronną.

Dotychczas najstarsze znane kamienie runiczne pochodziły z III wieku n.e. i były znajdowane głównie w Szwecji oraz Danii. Odkrycie w Norwegii przesuwa jednak granicę stosowania inskrypcji na kamieniach o co najmniej kilkaset lat. To oznacza, że rozwój pisma runicznego mógł przebiegać bardziej dynamicznie i na większym obszarze, niż dotąd przypuszczano.

Dr Kristel Zilmer, ekspertka w dziedzinie runologii z Uniwersytetu w Oslo, podkreśla wagę odkrycia: "Rozwój pisma runicznego i praktyka rycia inskrypcji na kamieniu są trudne do prześledzenia. Znalezienie najstarszego kamienia runicznego w Skandynawii daje nam unikalny wgląd w ten proces".

Svingerudsteinen został zaprezentowany publicznie w Muzeum Historii Kultury w Oslo na początku 2023 roku. Było to wydarzenie, które przyciągnęło uwagę naukowców oraz pasjonatów historii. Obecnie prowadzone są dalsze analizy, które mogą pomóc rozszyfrować inne inskrypcje i określić ich znaczenie w kontekście ówczesnych wierzeń i rytuałów.

źródło: 

Antiquity Journal

Solheim, S., Zilmer, K., Zawalska, J., Vasshus, K. S. K., Sand-Eriksen, A., Kimball, J. J. L., & Havstein, J. A. M. (2025). Inscribed sandstone fragments of Hole, Norway: radiocarbon dates provide insight into rune-stone traditions. Antiquity, 1–18. doi:10.15184/aqy.2024.225